Wai Dahihandi – 300 वर्षांची अनोखी परंपरा! वाईच्या कृष्णा पात्रातील जल-दहीहंडीचा इतिहास नेमका आहे तरी काय?

सण-उत्सव आणि ऐतिहासिक पंरपरा जपण्यासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या महाराष्ट्रात प्रत्येक सण अगदी उत्साहात साजरा केला जातो. गणेशोत्सव आणि गोकुळाष्टमीचा सण म्हणजे महाराष्ट्रातील प्रत्येक नागरिकासाठी आनंद आणि उत्साहाची पर्वणीच. महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात, तालुक्यात आणि शहरात या उत्सवांची वेगळी परंपरा आणि इतिहास दडलेला आहे. त्यामुळे त्या-त्या परंपरेप्रमाणे सण साजरे केले जातात. 

इतिहास आणि पेशवेकालीन संदर्भ

वाई हे शहर कृष्णा नदीचे सुंदर घाट आणि ऐतिहासिक मंदिरांसाठी ओळखले जाते. ढोल्या गपणतीसह अनेक मंदिरे वाईमध्ये पाहायला मिळतात. पेशवेकाळात वाई हे धार्मिक, सांस्कृतिक आणि लष्करी घडामोडींचे मोठे केंद्र होते. त्यामुळे पेशवे काळातील अनेक परंपरा आजही वाईमध्ये पाळल्या जातात त्याची जपणूक केली जाते. दहीहंडी सुद्धा त्याच परंपरेचा भाग आहे. वाईतील गंगापुरी भागात असलेल्या प्रसिद्ध चक्रपाणी मंदिरासमोर कृष्णा नदीच्या पात्रात ही हंडी बांधण्याची प्रथा सुरू झाली. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या उत्तरकाळात आणि पेशवाईच्या सुरुवातीच्या काळात या पारंपरिक उत्सवाचा पाया रचला गेला.

नदीच्या पात्रात हंडी का बांधली जाते?

नदीच्या पात्रात ही हंडी का बांधली जाते? हा प्रश्न अनेकांना पडतो. तर, पुराणातील कथांनुसार, बालकृष्ण आपल्या गोपाळ सख्यांसोबत यमुनेच्या पात्रात, डोहाकाठी खेळायचा आणि तेथेच दही-लोण्याचा आनंद घ्यायचा. बालकृष्णाच्या याच पात्रातील लीलांचे आणि जलक्रीडेचे स्मरण म्हणून वाईतील स्थानिक ग्रामस्थांनी व सरदारांनी कृष्णा नदीच्या प्रवाहात दहीहंडी बांधण्यास सुरुवात केली. तीच परंपरा आजही मोठ्या उत्साहात जपली जाते आणि वाईतील तरुण कृष्णा नदीच्या पात्रात दहीहंडी फोडतात. 

जल-दहीहंडीचे वैशिष्ट्य आणि थरार

• प्रवाहात तोल सांभाळण्याचे आव्हान: नदीच्या वाहत्या पात्रात उभे राहून मानवी मनोरे (थर) रचणे अत्यंत कठीण असते. पाण्याच्या प्रवाहामुळे पायाखालील जमीन निसरडी असते, तरीही गोविंदा पथके मोठ्या कौशल्याने थर रचतात.

• परंपरा आणि संस्कृतीचा संगम: आजकालच्या आधुनिक, व्यावसायिक आणि डिजेच्या आवाजात रंगणाऱ्या हंड्यांपेक्षा वाईची हंडी वेगळी आहे. येथे कोणतीही अवाजवी बक्षीसे किंवा व्यावसायिकता नसून पारंपरिक ढोल-ताशांच्या गजरात आणि भक्तीभावाने ही हंडी फोडली जाते.

• दुखापतीचा कमी धोका: जमिनीवर हंडी फोडताना खाली पडल्यास गंभीर दुखापत होण्याचा धोका असतो. मात्र, नदीच्या पात्रात पाणी असल्यामुळे खाली पडणाऱ्या गोविंदांना दुखापत होण्याचे प्रमाण कमी असते, ज्यामुळे या खेळाला एक सुरक्षित थरार प्राप्त होतो.

आजही ही परंपरा वाईकरांनी आणि स्थानिक गोविंदा पथकांनी अत्यंत निष्ठेने जपली असून, हा अद्भूत सोहळा पाहण्यासाठी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून भाविक आणि पर्यटक वाईच्या कृष्णा घाटावर गर्दी करतात.

डिस्क्लेमर (Disclaimer):

या लेखात दिलेली माहिती ही महाराष्ट्र शासनाचे गॅझेटिअर, ऐतिहासिक संदर्भ ग्रंथ, स्थानिक लोकपरंपरा आणि उपलब्ध दस्तऐवजांवर आधारित आहे. या लेखाचा हेतू ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारशाची माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे हा आहे. स्थानिकांच्या मौखिक परंपरांनुसार काही माहितीमध्ये अंशतः भिन्नता असू शकते.