वाई (Wai News) तालुक्यातील बावधन येथे बेंदूर सणाच्या उत्साहाला अचानक शोकाकुळाची किनार लाभली. गावातील मिरवणूक पूर्ण करून ग्रामदैवत श्री काळभैरवनाथाचे दर्शन घेऊन घरी परतत असताना, बावधन येथील प्रसिद्ध ‘छोटा सोन्या’ या मानाच्या जातिवंत खिल्लार बैलाचा हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने जागीच मृत्यू झाला. शरद कदम, देवराज कदम आणि ग्रामपंचायत सदस्य सूरज (काका) कदम यांच्या कुटुंबाने 2015 मध्ये चाणेगाव येथून अडीच लाख रुपयांना खरेदी केलेल्या या सोन्याने तब्बल 11 वर्षे जगप्रसिद्ध बगाडाचे सारथ्य केले होते. पोटच्या मुलाप्रमाणे जपलेल्या या बैलाच्या अशा अचानक जाण्याने कदम कुटुंबासह संपूर्ण परिसरात हळहळ व्यक्त होत आहे.
दरम्यान, या दुर्दैवी घटनेनंतर सण-उत्सवांच्या काळात प्राण्यांच्या शरीरावर होणारा ताण आणि त्यांना येणारा ‘हृदयविकाराचा झटका’ याविषयीचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन समोर आला आहे.
बैलांना ‘हार्ट अटॅक’ कसा येतो? काय सांगते विज्ञान?
माणसांप्रमाणेच प्राण्यांच्या शरीरातही हृदय आणि रक्ताभिसरण संस्था असते. त्यामुळे त्यांनाही हृदयविकाराचा झटका (Cardiac Arrest) येऊ शकतो. वैद्यकीय व प्राणीशास्त्रानुसार यामागे प्रामुख्याने पुढील कारणे असतात:
१. ‘ॲड्रिनलिन’ संप्रेरक आणि अति-ताण:
जेव्हा प्राण्यांच्या शरीरावर अचानक प्रचंड शारीरिक किंवा मानसिक ताण येतो, तेव्हा त्यांच्या रक्तामध्ये ‘ॲड्रिनलिन’ (Adrenaline) हे संप्रेरक मोठ्या प्रमाणावर स्रवते. यामुळे हृदयाचे ठोके अचानक अत्यंत वेगाने वाढतात, रक्ताभिसरणावर ताण येतो आणि कार्डियाक अरेस्ट येतो.
२. हलगी, साऊंड आणि ‘ॲक्यूट स्ट्रेस’:
बैलांची ऐकण्याची क्षमता मानवापेक्षा खूप संवेदनशील असते. मिरवणुकीतील कानठळ्या बसवणारा हलगीचा आवाज, ढोल-ताशे किंवा गर्दीचा गदारोळ यामुळे प्राण्यांमध्ये ‘ॲक्यूट स्ट्रेस’ (तीव्र भीती) निर्माण होतो. अशा वेळी भीती आणि गोंधळामुळे अनेकदा बैल रागात आल्यासारखा वाटतो किंवा नाचू लागतो, पण प्रत्यक्षात ती त्याच्या ताणाची प्रतिक्रिया असते.
३. गुलाल आणि ऑक्सिजनची कमतरता:
उधळलेल्या गुलालातील रसायने नाकात किंवा डोळ्यात गेल्यास श्वसनाला अडथळा निर्माण होतो. त्यातच उकाडा, गर्दी आणि शारीरिक ताणामुळे शरीरातील ऑक्सिजनची पातळी खालावते, ज्याचा थेट फटका हृदयाला बसतो.
परंपरा जपताना संवेदनशीलतेची गरज
बावधनसारख्या ग्रामीण भागात शेतकरी बैलांना केवळ प्राणी न मानता कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे जपतात. कदम कुटुंबानेही सोन्याची निगा अगदी मुलाप्रमाणेच राखली होती. त्यामुळे घडलेली ही घटना पूर्णपणे अनपेक्षित आणि दुर्दैवी होती.
परंतु, अशा घटनांची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी आणि आपल्या ‘सर्जा-राजा’चे आरोग्य जपण्यासाठी मिरवणुकीत मोठ्या आवाजाची वाद्ये प्राण्यांपासून सुरक्षित अंतरावर ठेवणे, नाका-डोळ्यात गुलाल जाणार नाही याची दक्षता घेणे आणि उकाड्यात त्यांच्यावर अतिरिक्त ताण येणार नाही याकडे लक्ष देणे अत्यंत गरजेचे ठरत आहे.
प्राण्यांमधील हृदयविकार आणि ताणाविषयीची वैद्यकीय माहिती ही पशुवैद्यकीय शास्त्र (Veterinary Science) आणि प्राणी-शरीरक्रियाशास्त्रातील (Animal Physiology) मानकांवर आधारित आहे.
Discover more from मराठी चौक विशेष
Subscribe to get the latest posts sent to your email.